|
|
|
|
|
|
|
|
|
Godło państwowe |
|
|
|
|
|
Rodowód historyczny godła polskiego Najstarszym z naszych symboli narodowych jest Orzeł Biały. Jako znak herbowy Polaków towarzyszył nam niemal przez całą historię bytu państwowego, sięgając swymi początkami do czasów piastowskich. Orzeł jako symbol znany był również innym narodom. Za swoje godło przyjęli je cesarze niemieccy, carowie rosyjscy, książęta serbscy i niderlandzcy. Przyjmowany przez różne narody i władców na przestrzeni wieków występował pod wieloma postaciami oraz reprezentował odmienne znaczenie ideowe. Dla Babilończyków, Persów, Hindusów był symbolem boskości, dla Rzymian przejawem władzy cesarskiej, dla ludów bizantyjskich oznaką dworu. Czym więc wizerunek Orła Białego był dla Polaków? Jaka była jego rola i znaczenie w życiu narodu? Jaki wpływ wywarł na kształtowanie ducha narodowego i uczuć polskich? Pierwszą wzmiankę o historii naszego Orła znajdujemy w Kronice Galla Anonima, który na początku XII wieku opisując przebieg walk wojsk Bolesława Krzywoustego z Czechami widział je walczące pod przewodnictwem znaku polskiego „Signa Polonica”. W XIII wieku inny wybitny kronikarz dziejów Polski Wincenty Kadłubek opisując przebieg bitwy toczonej przez Kazimierza Sprawiedliwego z Rusinami stwierdza, że Polacy „zoczywszy znak zwycięskiego orła, po trupach poległych przedzierają się i tym bardziej zwycięstwo popierają”. Pięćdziesiąt lat później, za czasów Przemysława Ottokara II, kronikarz czeski opisując postawę rycerstwa polskiego w czasie toczących się walk pisał: „Panie, to są Polacy... ich małe koniki są tak rącze... sztandar czarny jak węgiel z białym orłem unosi się ponad polskim orszakiem”. O historii orła polskiego, obok źródeł pisanych, do naszych czasów przetrwała także legenda sarmacka. Jej treść stanowi historia legendarnego władcy Polaków księcia Lecha, który podczas jednej ze swych wypraw, ujrzał na skraju puszczy wielką liczbę orlich gniazd. Urzeczony tym widokiem, kazał w tym miejscu wybudować gród, któremu nadał nazwę Gniezno. Znak orła białego obrał natomiast jako godło dla wszystkich podległych mu Polan. Legendę spopularyzował w XIX wieku Stanisław Juchowicz pisząc w swej Wiązance z dziejów Polski, iż Lech: Znalazł w gnieździe orły białe, Wziął za herb to ptaszę; Wzniósł miasto nieokazałe, Gnieznem nazwał gniazdko nasze. Orzeł polski, nim przybrał swą dzisiejszą postać, przeszedł wielowiekową ewolucję. W zależności od historycznych i artystycznych upodobań epoki zmieniał swe kształty i znaczenie, głęboko wrastając w świadomość narodową Polaków jako symbol siły, męstwa, władzy i majestatu Rzeczypospolitej. Po raz pierwszy w naszej historii znak orła pojawił się na denarach Bolesława Chrobrego. Ten niezdarny jeszcze rysunek orła zadomowił się na stałe w heraldyce polskiej stając się w XII i XIII wieku dominującym elementem herbów, monet i pieczęci książąt piastowskich.
W XII wieku wizerunek orła
białego umieszczony został na licowej stronie monet bitych przez synów
Bolesława Krzywoustego – Władysława II Wygnańca, Bolesława Kędzierzawego i
Kazimierza Sprawiedliwego. Pierwszy heraldyczny wizerunek orła białego –
stylizowanego, z szeroko rozpostartymi skrzydłami, z głową zwróconą w
prawo, bez korony, został umieszczony w 1222 r. na pieczęci Kazimierza,
księcia opolskiego, Znak orła białego z koroną na czerwonej tarczy wykuto na grobowcu Henryka Probusa, księcia wrocławskiego, i w takim zestawieniu barw przyjęty został przez władcę Wielkopolski Przemysława II, który koronując się w 1292 r. królem Polski przyjął ten wizerunek jako symbol jednoczycielskiej działalności Królestwa Polskiego. Pod tym znakiem jednoczył Polskę król Władysław Łokietek, a następnie jego syn Kazimierz Wielki. Za ich panowania Orzeł Biały, na czerwonym polu ze złotą koroną na głowie i złotymi szponami oraz rozwartym dziobem stał się godłem państwowym Polski. Od tego momentu znalazł on stałe miejsce na pieczęciach, monetach królewskich i na chorągwi wielkiej Królestwa. Opis tej chorągwi znajdujemy u Jana Długosza; była ona czerwona, a na niej „wyszyty był misternie orzeł biały z rozciągniętymi skrzydły, dziobem rozwartym i koroną na głowie, jako herb i godło Królestwa Polskiego”. Jako symbol jedności narodu polskiego, był żywym przejawem rosnącej świadomości narodowej, dowodem ożywienia uczuć patriotycznych, godłem wszystkich Polaków. Jako symbol państwa i narodu towarzyszył odtąd wojskom królewskim w walkach z najeźdźcami, był przedmiotem dumy i uwielbienia, dodawał otuchy i siły. Biel orła polskiego oznacza dobro, czerwień – dostojność. Od najdawniejszych czasów przez różne epoki Orzeł Biały symbolizował odwagę i królewskość, był piastunem bohaterskości, majestatu, czystości dążeń narodu i państwa. Wyrastając z pradawnych upodobań Polan, wrósł w nasze życie i nasze uczucia. Trwał z nami przez wszystkie wzniosłe i trudne lata naszej historii jako nieodłączny element życia narodu, jako relikwia najświętsza, najcenniejsza, najdoskonalsza. W XIV wieku, kiedy na tronie polskim zasiadł Władysław Jagiełło – późniejszy pogromca Krzyżaków, który w wyniku układu w Krewie połączył Polskę i Litwę w jedno królestwo – herbem państwowym obojga narodów stał się Orzeł polski z litewską Pogonią, umieszczone na dwudzielnej, lub czterodzielnej tarczy. Za panowania Jagiellonów Orzeł polski nabrał bardziej wytwornego i artystycznego wyglądu, aby w czasach Stefana Batorego znów odzyskać siłę wyrazu i czystość heraldyczną. Nowy wzór godła państwowego opracowany został w okresie panowania Stanisława Augusta. Orzeł tego okresu charakteryzujący się wyciągniętymi ku górze skrzydłami, pierzastym ogonem oraz silnie zagiętymi szponami prawie w niezmienionej postaci przeszedł jako herb Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. W owych czasach znak Orła Białego haftowanego na ozdobnych okładkach ksiąg, tkano na arrasach przeznaczonych do wawelskich komnat. Ozdabiano go królewskimi inicjałami lub herbem panującego. W latach utraty niepodległości godło Polaków często schodzić musiało w ukrycie. Nie zmalała nigdy jego rola i znaczenie. Jako znak pomijany, wręcz zakazany, stawał się symbolem uczuć patriotycznych, ucieleśniających marzenia o swobodzie. Czczono go jak świętość, przechowywano jak relikwię, wierzono, że posiada w sobie moc, która przyczyni się do wskrzeszenia wolnej Polski. Świadczą o tym słowa, które były wówczas na ustach wszystkich Polaków: Leć nasz orle w górnym pędzie, Polsce, sławie, światu służ. Kto dożyje, wolnym będzie. A kto umarł, wolnym już. W dniach wolnościowych zrywów z czcią obnaszano wizerunek Orła Białego na sztandarach powstańczych, czapkach i opaskach, widok jego wyciskał z oczu łzy nadziei i radości. Z ducha dążeń do nowej Polski zrodził się projekt godła państwowego z orłem bez korony przedstawiony w sejmie powstańczym przez Joachima Lelewela. I choć nie został przyjęty, odżył na emigracji we Francji. Po utracie niepodległości postępowe ugrupowania polskich emigrantów, wiążąc upadek kraju z monarchistycznym ustrojem państwa, podejmują próby przebudowy ustroju społecznego. One to, jako pierwsze, usuwają z głowy Orła koronę królewską. Zamiast korony na sztandarze Towarzystwa Demokratycznego Polskiego w Paryżu ukazują się hasła: Polska Demokratyczna oraz Wolność - Równość - Braterstwo. Znak Orła Białego bez korony pojawił się za sprawą Edwarda Dembowskiego w okresie rewolucji krakowskiej w 1846 r., zdobił on również sztandary polskich oddziałów walczących w czasie Wiosny Ludów na Węgrzech i we włoskich oddziałach Legionu Mickiewicza. Przybierający na sile od połowy XIX wieku nurt rewolucyjno-demokratyczny uznał także za znak państwowy Polski Orła Białego bez korony. Podobnie myśleli polscy demokraci i komuniści, gdy w nawiązaniu do tych tradycji przystąpili w toku ostatniej wojny do budowy zrębów nowej państwowości. Po dziś dzień w muzeach historycznych Krakowa i Warszawy zachowały się oryginalne sztandary powstańcze z Białym Orłem nie ukoronowanym. W okresie poprzedzającym wybuch I wojny światowej, jak też w czasie jej trwania, obserwujemy nowy wielki, przypływ uczuć patriotycznych, który objawiał się nie tylko znacznym udziałem Polaków i polskich oddziałów wojskowych walczących z bronią w ręku o niepodległość, ale również w szerokim kultywowaniu naszych symboli narodowych. Wówczas to Orzeł powrócił na czapki Polskich Drużyn Strzeleckich i Drużyn Bartoszowych stając się również ważnym elementem umundurowania powstańców śląskich i wielkopolskich. W 1914 r. we Francji powstał słynny oddział bajończyków, którego żołnierze rekrutowali się spośród radykalnych elementów francuskiej Polonii. Na ich sztandarze widniał Orzeł Biały bez korony, wyhaftowany według projektu Xawerego Dunikowskiego. Ponadto, w latach I wojny światowej, Orła bez korony umieszczono na sztandarach polskich oddziałów wojskowych w Stanach Zjednoczonych, we Włoszech i Finlandii. Po uzyskaniu niepodległości w 1918 r. ogłoszono liczne konkursy na oficjalny wizerunek Orła polskiego. W 1927 r. prezydent Rzeczypospolitej na mocy ustawy sejmowej zatwierdził projekt profesora Zygmunta Kamińskiego przedstawiający godło państwowe – Orła Białego z głową zwróconą w prawo, ozdobioną w koronę, z rozwiniętymi skrzydłami, dziobem i szponami złotymi w czerwonym polu prostokątnej tarczy. Wizerunek ten, po usunięciu korony, został uznany za godło państwowe Polski Ludowej. Najpierw przyjęto go zwyczajowo i dopiero dekret Rady Państwa z 1955 roku „O godle i barwach PRL” ustalił, że wzorem godła państwowego będzie wizerunek „Orła Białego z głową zwróconą w prawo i z rozwiniętymi skrzydłami oraz dziobem i szponami złotymi w czerwonym polu prostokątnej tarczy”. Na mocy ustawy z 1989 r. głowę Orła zdobi korona. Godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek Orła Białego w koronie w czerwonym polu. Podczas okupacji hitlerowskiej znak Orła Białego jednoczył wszystkich Polaków walczących o wolność w kraju i na obczyźnie. Naród polski zagrożony w swym istnieniu nie złożył broni, nigdy nie pogodził się z klęską. Podejmując zmagania z przeważającymi siłami wroga zdobył się na niebywały heroizm i poświęcenie dając przykład swej nieugiętości i bohaterstwa w walce o wolność swojego kraju i innych narodów. Dziś z godłem naszego kraju spotykamy się na co dzień. Widzimy go w szkołach, w urzędach, na czapkach żołnierzy i na swoich świadectwach szkolnych. Na najbardziej honorowym miejscu widnieje Orzeł Biały na słupach granicznych, w siedzibie rządu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i w sali posiedzeń Sejmu. Podobnie jak biało-czerwona flaga jest symbolem niepodległości naszego państwa. W tysiącletniej historii państwa polskiego różna była skala doznań uczuciowych, jaki kształt Orła Białego wywierał na Polakach. Przez wszystkie jednak koleje losu polskiego stanowił on najdobitniejszy przejaw dążeń do wolności i samostanowienia. Związany biało-czerwoną nicią z naszym życiem, czczony jest zawsze z najwyższym dostojeństwem jako rzecz najdroższa i najdoskonalsza. Wanda Chotomska w wierszu o Orle Białym podobnie jak my wszyscy widzi Go szybującego nad naszą Ojczyzną. Silnego, czujnego, pełnego troski by lud, któremu On przewodzi żył w spokoju, wolności i szczęściu. Dzień dobry Biały Ptaku Twe skrzydła mocne są - pod skrzydłami Twymi żyzne pole, jabłko na jabłoni, chleb na stole i najbliższy sercu od pokoleń wspólny dom. Śmiało więc możemy powiedzieć, że historia naszego godła jest historią naszej Ojczyzny. Biorąc swój początek od legendy o Lechu, który znalazł w gnieździe orły białe i wziął ja za herb swego kraju, poprzez historyczne już orły patronujące Piastom w ich dziele jednoczenia państwa i prowadzące rycerstwo do boju królewskie Orły Jagiellonów, do tych, które towarzyszyły walczącym Polakom „Za wolność Waszą i naszą” na polach bitew całego świata. Moc Orła polskiego, będącego synonimem łączności narodowej wszystkich Polaków, związana z historią i tradycją polską, równie głęboko wrosła w nasze życie rodzinne i osobiste.
|
|
 |
Strona główna |
Do góry |
 |
